Polska przyspiesza odchodzenie od węgla

Polska ma jasną ścieżkę odchodzenia od węgla i stopniowo jest ona realizowana. Jego spadający udział w miksie energetycznym wynika zarówno z dążenia do neutralności klimatycznej, jak i kończących się zasobów tego surowca. Eksperci podkreślają, że proces dekarbonizacji energetyki nie jest łatwy z uwagi na konieczność zapewnienia stabilności systemu. Jej istotnym elementem mają być magazyny energii i rozproszone źródła.

 – Transformacja energetyczna w Polsce niewątpliwie cały czas stoi przed wieloma wyzwaniami. Kluczowym jest znalezienie kompromisu pomiędzy różnymi technologiami, na które stawiamy na przestrzeni ostatnich lat, i zbilansowanie podejścia. Mamy takie, a nie inne położenie geopolityczne i warunki środowiska naturalnego. Musimy więc myśleć o transformacji energetycznej jako o miksie wielu składowych. Niewątpliwie kluczowym elementem będą magazyny energii – mówi agencji Newseria Angelika Szufel z Kancelarii CMS.

Jak w marcu podczas wystąpienia na konferencji EuroPOWER & OZE POWER podkreśliła ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska, magazyny energii są fundamentem nowoczesnego systemu energetycznego. Rząd planuje dynamiczny rozwój zarówno dużych, jak i przydomowych obiektów. W przyszłości ma powstać co najmniej 200 tys. takich instalacji. Zaznaczyła, że warunki przyłączeniowe PSE dla magazynów energii wynoszą ok. 40 GW.

– Nie da się przeprowadzić skutecznej transformacji energetycznej bez magazynowania energii, a tym samym bez dążenia do tego, żeby technologie magazynowe były bardziej opłacalne, wspierane, miały ramy regulacyjne, które pozwolą na swobodny rozwój, zwłaszcza wielkoskalowych magazynów energii – uważa Angelika Szufel.

– Miks energetyczny po wyłączeniu źródeł węglowych, a w dalszej perspektywie także gazowych, jest oparty na odnawialnych źródłach energii, jej magazynowaniu i w miarę możliwości lokalnym bilansowaniu. Będzie ono polegało na tym, że będziemy wytwarzać energię możliwie blisko miejsca jej zużycia – tłumaczy Krzysztof Mrozek, dyrektor programu Fundusze Europejskie dla Klimatu z Polskiej Zielonej Sieci. – Energię, której nie wykorzystamy natychmiast, będziemy magazynować w różnego rodzaju systemach magazynowania energii. Będą to systemy bateryjne, ale też biogazownie i biometanownie, które wykorzystując zieloną energię produkowaną w ciągu dnia przez fotowoltaikę czy w wietrzny dzień przez wiatraki, będą produkowały biogaz, biometan. Następnie będzie on wykorzystywany wtedy, kiedy mocy ze słońca czy z wiatru w systemie nie będzie.

Jak podkreślają eksperci, wyzwaniem w transformacji polskiej energetyki jest brak spójnej strategii, która uwzględniałaby nie tylko cele klimatyczne i potrzebę dekarbonizacji, lecz również konkurencyjność, sytuację geopolityczną i bezpieczeństwo.

– Brakuje nam strategii globalnej, czyli nie tylko dotyczącej transformacji energetycznej, ale również tej związanej na przykład z uwzględnianiem i budowaniem local contentu. To się będzie przekładało między innymi na rozwój technologii w Polsce – dodaje Angelika Szufel. – Musimy sprawnie budować local content. Transformacja energetyczna oznacza nie tylko zachowanie konkurencyjności, ale również budowanie odporności klimatycznej czy odporności na czynniki związane z bezpieczeństwem geopolitycznym. To obecnie powinien być nasz kluczowy cel.

– Polska energetyka przede wszystkim musi się dekarbonizować. Obecny kryzys związany z wojną na Bliskim Wschodzie, raptowny wzrost kosztu paliw pokazuje nam, że uzależnienie od paliw kopalnych w coraz bardziej niebezpiecznym i wzburzonym świecie nie gwarantuje nam stabilności i rozwoju – mówi Krzysztof Mrozek. – Polska gospodarka, aby być konkurencyjna w Unii Europejskiej i na arenie światowej, musi być zielona i zdekarbonizowana. W związku z tym musimy przyspieszyć rozwój odnawialnych źródeł energii i inwestycje w efektywność energetyczną. Z jednej strony zwiększać więc podaż zielonej energii w systemie, a z drugiej zmniejszać zapotrzebowanie na energię tam, gdzie to jest możliwe. Musimy też elektryfikować przemysł, żeby nie musiał być napędzany paliwami kopalnymi.

Jak wynika z raportu Forum Energii „Modernizacja albo marginalizacja. Jak elektryfikacja przemysłu może zapewnić Polsce bezpieczeństwo, konkurencyjność i wzrost gospodarczy?", głównymi źródłami energii dla przemysłu są obecnie paliwa kopalne, czyli gaz ziemny, węgiel i ropa naftowa. Wysoki stopień uzależnienia od importu surowców, który wynosi 82 proc. dla gazu i 97 proc. dla ropy, wystawia polskie firmy na ryzyko szoków cenowych.

– Chodzi o to, by nasze fabryki tam, gdzie to jest możliwe, korzystały z prądu, a nie z pieców węglowych czy gazowych. Tam, gdzie jest to bardzo trudne czy niemożliwe, czyli w branżach najbardziej energochłonnych, będziemy wykorzystywać zielony wodór produkowany w procesie elektrolizy z wykorzystaniem zielonej energii z odnawialnych źródeł. Następnie będzie on wykorzystywany do uzyskania wysokiej temperatury czy dużej mocy w zakładach przemysłowych – wyjaśnia ekspert Polskiej Zielonej Sieci.

Jak wynika z danych Forum Energii, w 2015 roku węgiel odpowiadał za ponad 80 proc. produkcji energii elektrycznej w Polsce. W 2021 roku było to 72,5 proc., a w 2025 roku – 52,7 proc. Ministerstwo Klimatu i Środowiska podało, że w całym 2025 roku z odnawialnych źródeł pochodziło niemal 55 tys. GWh energii. Przełożyło się to na 31,41 proc. udziału w wyprodukowanej w Polsce energii elektrycznej. W 2020 roku było to 17,83 proc. Udział OZE w mocy zainstalowanej w systemie przekracza 50 proc.

– Sama dekarbonizacja energetyki to nie jest prosty proces. Nie możemy zamienić jeden do jednego elektrowni węglowych czy gazowych na panele fotowoltaiczne. Musimy tę układankę nowego miksu energetycznego ułożyć w taki sposób, aby energia była stabilna, dostępna i tania – uważa Krzysztof Mrozek.

Dodaje, że jednym z rozwiązań, które może mieć duży potencjał w kontekście stabilizacji systemu energetycznego, są społeczności energetyczne.

– Entuzjazm wśród Polaków do ich tworzenia jest ogromny. Od kilku społeczności energetycznych cztery czy pięć lat temu doszliśmy do 670, które są teraz zarejestrowane przez Ministerstwo Rolnictwa. To pokazuje, że obywatele chcą wytwarzać energię, są na to gotowi, ale potrzebują wsparcia, zarówno regulacyjnego, jak i finansowego. O to więc toczy się walka na najbliższe lata – żeby inwestycje w nasz system energetyczny warte bilion złotych obejmowały też zdecentralizowane, rozproszone systemy energetyczne prowadzone przez obywatelki i obywateli – zaznacza dyrektor programu Fundusze Europejskie dla Klimatu w PZS.

Głównym instrumentem finansowym wspierającym budowę i rozwój społeczności energetycznych w Polsce jest Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO). Pula środków przeznaczonych na jego realizację wynosi 845 mln zł.

W projekcie zaktualizowanego Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 roku z perspektywą do 2040 roku (KPEiK) mowa o tym, że zużycie węgla w scenariuszu ambitnym (WAM) w 2030 roku wyniesie 19,4 mln t, natomiast w 2040 roku – 0,7 mln t. W scenariuszu zrównoważonej transformacji (WEM) będzie to odpowiednio 28,4 mln i 10,1 mln t.

– Wycofanie się z węgla jest możliwe. Nie dziś i nie jutro, nie mówimy o tym, żeby wyłączyć dzisiejszej nocy wszystkie nasze elektrownie, bo zostalibyśmy bez prądu. Ale jako Polska mamy plan, jak odchodzić od węgla. On wciąż jest zbyt mało ambitny, ale jednak pokazuje ścieżkę dekarbonizacji, czyli odchodzenia od paliw kopalnych w naszej energetyce – tłumaczy Krzysztof Mrozek. – Czy będziemy krajem bez węgla w energetyce? Tak, z całą pewnością, bo zasoby się kończą, wydobycie węgla jest coraz droższe i musimy sprowadzać go z zagranicy. W związku z tym jest to naturalna droga rozwoju samowystarczalnego i przystępnego cenowo systemu energetycznego.